Hauxe da Ezpalak 2008 iragarriko duen kartela

Hamabi talde eta hamaika arku-dantza

Frantzia (Toulouse), Kanariak (Chimiche), Galizia (Betanzos), Errioxa (San Asensio), Nafarroa (Iruñea, Monteagudo), Bizkaia (Lanestosa) eta Gipuzkoako (Añorga, Oñati, Eibar) dantza taldeek parte hartuko dut Ezpalak 2008 jaialdian. Hamabi talde eta hamaika arku-dantza desberdin, baina elkarren artean antzekotasunez betetakoak. Hona arku-dantzen jaialdian parte hartuko duten taldeen zerrenda:

• Danzas Burgalesas Justo del Río (Burgos): Arco de Frías eta La Campiña.
• Danzantes de Lanestosa (Lanestosa): Danza de los arcos floridos.
• Le Poutou (Toulouse): Les treilles.
• Danzadores de San Asensio (San Asensio): Los arcos.
• Danzas gremiales de marineros y labradores Xovenes do pobo (Betanzos).
• Grupo de dantzaris de Monteagudo (Monteagudo): Baile de los Arcos del paloteado de Monteagudo.
• Grupo de danzas de Chimiche (Chimiche): Danza de varas de Chimiche.
• Danzantes de San Lorenzo (Iruñea): Danzas de San Lorenzo.
• Arkaitz Añorgako dantzariak (Añorga): Gipuzkoako Uztai handien eta uztai txikien dantzak.
• Oñatz dantza taldea – Oñati: Oñatiko Corpus dantzak.
• Duguna Dantza Taldea (Iruñea): Gipuzkoako uztai txikien eta uztai handien dantzak.
• Kezka dantza taldea (Eibar): Ibartzabal arku-dantza.

Ikusi hemen jaialdian parte hartuko duten taldeen mapa.

Oñatz dantza taldea

Gorpuzti egunaren ondoko igandean ospatzen da Oñatin Corpus Christi jaia. XVI. mendean dagoeneko dantzariek Oñatiko Gorpuzti eguneko ospakizunetan parte hartzen zutela erakusten duten agiriak aurkitu dituzte ikertzaileek. Oñatz dantzari taldeko zortzi dantzarik eta buruzagi edo maixuak osatzen dute dantzari taldea. Dantzariek apaingarriak (gona motza, bandak e.a.) gorri kolorekoak erabiltzen dituzte eta buruzagiak, urdin kolorekoak.

Dantzariak ostiralean hasten dira lanean, kalez-kale eta auzoz-auzo herri osoan ibiliko baitira dantzan eta puska biltzean. Igandean, prozesioan dantzan joango dira dantzariak eta arratsaldean, plazan, Korpus dantzen agerraldi nagusia egingo dute. San Sebastianen zortzikoa, banakoa, launakoa, zortzikoa, makil-dantza eta arku-dantza dira egiten dituzten dantzak.

Le Poutou

Toulouseko Le Poutou taldea 1956. urtean sortu zen, eta Frantziaren hego-ekialdeko Languedoc eta inguruko eskualdeetako dantzak eta jantziak erakusten dizkigute.

Gure jaialdian egingo dituzten arku-dantzak (les treilles arkuak dira) jatorriz Bako jainko paganoari eskainitakoak omen dira, ardo-mahats uzta oparoa eskatzeko. Dantzon doinuak antzinako musika-tresnekin jotzen dituzte: boharekin, Languedoc-eko oboe (edo graila) eta viellerekin, bodegarekin, txirula, bibolina, klarinetea, soinu kromatiko nahiz diatonikoarekin, danborra eta Lauragaiseko danbor handi edo bonboarekin, besteak beste. Lau ahotsetara moldatutako kantu tradizionalak ematea ere oso ohikoa ei dute. Janzkera XIX. mendearen amaierakoan oinarritzen da, eta, esaterako, alkandorak, fraka luzeak eta motzak jatorrizkoak omen dira; beste jantzi batzuk, berriz, nekazarien edota burgesenetan inspiratutakoak dira.

Hainbat eta hainbat jaialditan —Turkian, Errumanian, Portugalen, Hungarian, Eslovakian, Balearretan, Polonian, Galizian…— ibilitako taldea dugu Le Poutou de Toulouse.

Betanzos-eko marinelen dantza

Marinelen dantza hau antzina mareanteen gremioak antolatzen zuen agerraldi ludiko-erlijiosoa da, eta dantzari XVI. mendera arte segi omen dakioke arrastoa, nahiz eta XV. gizaldikoak izan daitezkeen erreferentziak ere badiren. Gremioaren zaindaria San Migel da. Dantza hau, Betanzoseko erriberako biztanleen artean —arrantzaleak eta, oro har, itsasoarekin lotutako lanbideak— gaizkiaren gainetik ontasunaren garaipena adieraztera dator.

Komitibak ezpatadun gida-dantzari bat darama, eta beste kontragida bat mazo edo makila batekin, eta bi hauek gainontzeko dantzariek dauzkaten zintaz apaindutako arkuekin lotzen dituzte euren armak. Dantzariek hainbat jira-buelta, eta sugeen eta marraskiloen formen joan-etorriak burutzen dituzte; mugimendu hauetan itsasoko uraren mugimenduaren isla ikusi nahi izan da. Taldeak gamachiñoa ere —deabrua— darama bere baitan, eta honek dantzariak zirikatzeko baina ikusleak bazterrarazteko funtzioa ere badu.

Carlos III. erregearen garaian, gremioak desagertarazteko saiakera gertatzen denean, dantzariek euren jatorrizko janzkera galtzen dute, eta gaur egun ikusi ahal dena ezartzen da.

San Lorentzoko dantzariak

XVI. mendetik XVIII. mendera arteko bidaia proposatzen digute San Lorentzoko dantzariek. Ezpata-dantzak, makila-dantzak eta arku-dantzak tradizioari arretaz erreparatu eta berreskuratu dituzte. Dultzaina eta metalezko musika-tresnen laguntzaz zortzi dantzari eta Bobo arituko dira. Musika-doinuak ere XIX. mendera artekoak dira.

Iruña dantza taldearen inguruan sortutako taldea da San Lorentzoko dantzariena, 1997. urtean Iruña dantza taldeak 25 urte bete zituenekoa. Gaur egun, talde ezberdinetako dantzariek osatzen dute San Lorentzokoen taldea.

Danzantes de Lanestosa

Bizkaiko Lanestosa herrian, abuztuaren 5ean, Elurretako Andra Mariaren omenez egiten dute arku loretsuen dantza ikusgarri hau. Ez da ezagutzen zein izan daitekeen Lanestoasako arku-dantzaren jatorria. Ezagutzen diren lehen datuek erakusten dute dagoeneko XVII. Mendean dantzatzen zela, eta gutxienez 350 urtez dantzatu da etenik gabe.

Jaiotzez lanestosarrak diren gizonezkoek baino ez dute dantzatzen ahal arku-dantza, beti ere, kopuru bakoitian. 80ko hamarkadararte bederatzi izaten ziren dantzariak, eta harrez gero, kopurua handitzen joan da eta hemeretzi dantzari izatera iritsi dira. Zetazko paper koloretsuz apaindutako arkuen etengabeko txirikordatzea eta postuen trukaketa eginez zeharkatzen dute herria, aurrera-atzera metodikoa eginez.

Danzadores de San Asensio

Gizonezkoek soilik osatzen duten taldea da honakoa eta eskualdean hala osatutako bakarra da.
San Asensio inguruan dantza tradizioa oso luzea dela aipatzen da eta dantza tradizioak XVI. mendetik gaur arte iraun duela dioten dokumentuak jaso dituzte. Beraz, belaunaldiz belaunaldi mantendutako dantzak ditugu honakoak.

Los arcos

Los arcos izeneko dantza da Errioxako herri honetan arkuekin egiten duten bakarra. Honekin batera hainbat makila-dantza ere egiten dituzte. Arku-dantza, jaietako egun handiko emanaldian egiten den azkena izaten ohi da, agurtzeko balio izaten duena.  Nafarroako dultzainen eta danbor doinuen erritmora hamar minutuko saioa eginen dute San Asensioko dantzariek.

Grupo de dantzaris de Monteagudo

Monteagudoko dantzarien taldea 1987an eratu zuten. Herriko bertako dantzak egiteaz gain, batez ere Nafarroako eta orohar Euskal Herri osoko dantzak ere ematen dituzte haien emanaldietan.

Arku-dantza eta zenbait makila-dantza

1988. urtean berreskuratu zuten Monteagudoko Paloteadoa, hainbat hemarkadetan dantzaru gabe egon ostean. Antzinako dokumantazioa kontsultatu eta ondoko herrietako gisa honetako dantzetan oinarrituz, Nafarroako erriberako dantzen eredua jarraitzen duen zikloa atondu zuten. Hainbat makila-dantzek, zinta-dantzak eta arku-dantza batek osatzen dute Paloteadoa.

Danzas Burgalesas Justo del Rio

Justo del Rio izan zen Burgosko talde honen sortzailea eta hala jarri zioten izena taldeari, 1968. urtean. Burgosko dantzak herrialdean bertan eta mugetatik kanpo erakusteko sortu zuten taldea eta hala ari dira lanean. Urte guzti horietan 50 dantza inguru bildu, ikasi eta dantzatzen dituzte. Herriko zaharrenek erakutsitakoak jaso eta bere horretan dantzatuak aurkezten dituzte dantzak batzuetan. Justo del Rio sortzaileak eta beste koreografo batzuek berregituratuak beste batzuetan.

Hiriburutik bertatik etorriko dira 25 bat lagun, dantzari eta musikari (dultzaineroak eta perkusio-joleak).
Bi dantza plazaratuko dituzte aurtengo Ezpalak jaialdian.

Arco de Frias eta La Campiña

Batetik, Arco de Frias edo Frias herriko arkua. Burgoseko iparraldean dantzatzen den dantza da, Friasen, Arabatik oso hurbil dagoen herrian. Berez, Gaztelako hegoaldean leku askotan aurki daitekeen dantza mota da horrakoa. Horregatik da hain berezia Friasen aurkitzea, Gaztelako iparraldean. Antzinako tradizioan oinarritutako dantza da Arco de Frias. Herriko santuen aurrean uztaiak jaso eta santuak goratzeko edo haiei bidea egiteko erabiltzen da.

Bestetik, La Campiña dantza aurkeztuko dute. Urbion mendikatean, XX. mende erdira arte, bertako emakumeek dantzatzen zuten La Campiña. Uztaiekin lotura eta bira zail eta nahastuak egiten dituzte dantzariek, ikuskizun ikusgarri eskainiz.