Ezpalak, arku-dantzen nazioarteko jaialdia
Iruñean 2008ko maiatzaren 31n - Eibarren 2008ko ekainaren 1ean

Iruñea. Maiatzak 31, larunbata

17:30ean Kalejira alde zaharretik barna jaialdiko talde guztiak, gaiteroak, txistulariak…

18.00etan Ezpalak arku-dantzan nazioarteko jaialdia Burgoen Plazan. Euskal Herriko eta atzerriko arku-dantzen erakustaldia:

• Duguna Dantza Taldea (Iruñea): Gipuzkoako uztai txikien eta uztai handien dantzak.
• Danzas Burgalesas Justo del Río (Burgos): Arco de Frías eta La Campiña.
• Danzantes de Lanestosa (Lanestosa): Danza de los arcos floridos.
• Le Poutou (Toulouse): Les treilles.
• Danzadores de San Asensio (San Asensio): Los arcos.
• Danzas gremiales de marineros y labradores Xovenes do pobo (Betanzos).
• Grupo de dantzaris de Monteagudo (Monteagudo): Baile de los Arcos del paloteado de Monteagudo.

Eibar. Ekainak 1, igandea (43. Euskal Jaia)

12.00etan Euskal Jaiko kalejira Urkizutik Untzagara.

12.30etan Ezpalak arku-dantzan nazioarteko jaialdia Untzaga Plazan. Euskal Herriko eta atzerriko arku-dantzen erakustaldia:

• Kezka dantza taldea (Eibar): Ibartzabal arku-dantza.
• Danzas Burgalesas Justo del Río (Burgos): Arco de Frías eta La Campiña.
• Danzantes de San Lorenzo (Iruñea): Danzas de San Lorenzo.
• Le Poutou (Toulouse): Les treilles.
• Arkaitz Añorgako dantzariak (Añorga): Gipuzkoako Uztai handien eta uztai txikien dantzak.
• Danzas gremiales de marineros y labradores Xovenes do pobo (Betanzos).
• Oñatz dantza taldea – Oñati: Oñatiko Corpus dantzak.

14.30etan Bazkaria Untzagako karpan.

17.00etan Erromeria Untzaga Plazan: Patxi eta Konpania.

*Eguraldi txarra egitekotan Nabarreriako Civivox-en izanen da Iruñeko emanaldia, eta Coliseo antzokian Eibarkoa.

Azken orduko ezustea gertatu da. Chimiche-ko dantza taldeak arazoak izan ditu hegazkineko txartelekin eta ezingo du jaialdian parte hartu. Etortzeko txartela erosita zuten, baina akats baten ondorioz bueltakoa ez zegoen behar bezala bideratuta, eta orain ezinezkoa zaie erosketa gauzatzea.

Pena handia hartu dugu, bai jaialdiaren antolatzaileok, eta zer esanik ez Chimiche-koek ere. Ilusio handia zuten jaialdi honetan parte hartzeko, ez baita ohikoa beraien irlatik ateratzea beren dantzak. Erropa berriak eginak zituzten jaialdi honetara begira eta baita makilak garraiatzeko kutxa bereziak ere.

Besteren batean izan beharko da.

Frantzia (Toulouse), Kanariak (Chimiche), Galizia (Betanzos), Errioxa (San Asensio), Nafarroa (Iruñea, Monteagudo), Bizkaia (Lanestosa) eta Gipuzkoako (Añorga, Oñati, Eibar) dantza taldeek parte hartuko dut Ezpalak 2008 jaialdian. Hamabi talde eta hamaika arku-dantza desberdin, baina elkarren artean antzekotasunez betetakoak. Hona arku-dantzen jaialdian parte hartuko duten taldeen zerrenda:

• Danzas Burgalesas Justo del Río (Burgos): Arco de Frías eta La Campiña.
• Danzantes de Lanestosa (Lanestosa): Danza de los arcos floridos.
• Le Poutou (Toulouse): Les treilles.
• Danzadores de San Asensio (San Asensio): Los arcos.
• Danzas gremiales de marineros y labradores Xovenes do pobo (Betanzos).
• Grupo de dantzaris de Monteagudo (Monteagudo): Baile de los Arcos del paloteado de Monteagudo.
• Grupo de danzas de Chimiche (Chimiche): Danza de varas de Chimiche.
• Danzantes de San Lorenzo (Iruñea): Danzas de San Lorenzo.
• Arkaitz Añorgako dantzariak (Añorga): Gipuzkoako Uztai handien eta uztai txikien dantzak.
• Oñatz dantza taldea – Oñati: Oñatiko Corpus dantzak.
• Duguna Dantza Taldea (Iruñea): Gipuzkoako uztai txikien eta uztai handien dantzak.
• Kezka dantza taldea (Eibar): Ibartzabal arku-dantza.

Ikusi hemen jaialdian parte hartuko duten taldeen mapa.

Gorpuzti egunaren ondoko igandean ospatzen da Oñatin Corpus Christi jaia. XVI. mendean dagoeneko dantzariek Oñatiko Gorpuzti eguneko ospakizunetan parte hartzen zutela erakusten duten agiriak aurkitu dituzte ikertzaileek. Oñatz dantzari taldeko zortzi dantzarik eta buruzagi edo maixuak osatzen dute dantzari taldea. Dantzariek apaingarriak (gona motza, bandak e.a.) gorri kolorekoak erabiltzen dituzte eta buruzagiak, urdin kolorekoak.

Dantzariak ostiralean hasten dira lanean, kalez-kale eta auzoz-auzo herri osoan ibiliko baitira dantzan eta puska biltzean. Igandean, prozesioan dantzan joango dira dantzariak eta arratsaldean, plazan, Korpus dantzen agerraldi nagusia egingo dute. San Sebastianen zortzikoa, banakoa, launakoa, zortzikoa, makil-dantza eta arku-dantza dira egiten dituzten dantzak.

Toulouseko Le Poutou taldea 1956. urtean sortu zen, eta Frantziaren hego-ekialdeko Languedoc eta inguruko eskualdeetako dantzak eta jantziak erakusten dizkigute.

Gure jaialdian egingo dituzten arku-dantzak (les treilles arkuak dira) jatorriz Bako jainko paganoari eskainitakoak omen dira, ardo-mahats uzta oparoa eskatzeko. Dantzon doinuak antzinako musika-tresnekin jotzen dituzte: boharekin, Languedoc-eko oboe (edo graila) eta viellerekin, bodegarekin, txirula, bibolina, klarinetea, soinu kromatiko nahiz diatonikoarekin, danborra eta Lauragaiseko danbor handi edo bonboarekin, besteak beste. Lau ahotsetara moldatutako kantu tradizionalak ematea ere oso ohikoa ei dute. Janzkera XIX. mendearen amaierakoan oinarritzen da, eta, esaterako, alkandorak, fraka luzeak eta motzak jatorrizkoak omen dira; beste jantzi batzuk, berriz, nekazarien edota burgesenetan inspiratutakoak dira.

Hainbat eta hainbat jaialditan —Turkian, Errumanian, Portugalen, Hungarian, Eslovakian, Balearretan, Polonian, Galizian…— ibilitako taldea dugu Le Poutou de Toulouse.

Marinelen dantza hau antzina mareanteen gremioak antolatzen zuen agerraldi ludiko-erlijiosoa da, eta dantzari XVI. mendera arte segi omen dakioke arrastoa, nahiz eta XV. gizaldikoak izan daitezkeen erreferentziak ere badiren. Gremioaren zaindaria San Migel da. Dantza hau, Betanzoseko erriberako biztanleen artean —arrantzaleak eta, oro har, itsasoarekin lotutako lanbideak— gaizkiaren gainetik ontasunaren garaipena adieraztera dator.

Komitibak ezpatadun gida-dantzari bat darama, eta beste kontragida bat mazo edo makila batekin, eta bi hauek gainontzeko dantzariek dauzkaten zintaz apaindutako arkuekin lotzen dituzte euren armak. Dantzariek hainbat jira-buelta, eta sugeen eta marraskiloen formen joan-etorriak burutzen dituzte; mugimendu hauetan itsasoko uraren mugimenduaren isla ikusi nahi izan da. Taldeak gamachiñoa ere —deabrua— darama bere baitan, eta honek dantzariak zirikatzeko baina ikusleak bazterrarazteko funtzioa ere badu.

Carlos III. erregearen garaian, gremioak desagertarazteko saiakera gertatzen denean, dantzariek euren jatorrizko janzkera galtzen dute, eta gaur egun ikusi ahal dena ezartzen da.

XVI. mendetik XVIII. mendera arteko bidaia proposatzen digute San Lorentzoko dantzariek. Ezpata-dantzak, makila-dantzak eta arku-dantzak tradizioari arretaz erreparatu eta berreskuratu dituzte. Dultzaina eta metalezko musika-tresnen laguntzaz zortzi dantzari eta Bobo arituko dira. Musika-doinuak ere XIX. mendera artekoak dira.

Iruña dantza taldearen inguruan sortutako taldea da San Lorentzoko dantzariena, 1997. urtean Iruña dantza taldeak 25 urte bete zituenekoa. Gaur egun, talde ezberdinetako dantzariek osatzen dute San Lorentzokoen taldea.

Bizkaiko Lanestosa herrian, abuztuaren 5ean, Elurretako Andra Mariaren omenez egiten dute arku loretsuen dantza ikusgarri hau. Ez da ezagutzen zein izan daitekeen Lanestoasako arku-dantzaren jatorria. Ezagutzen diren lehen datuek erakusten dute dagoeneko XVII. Mendean dantzatzen zela, eta gutxienez 350 urtez dantzatu da etenik gabe.

Jaiotzez lanestosarrak diren gizonezkoek baino ez dute dantzatzen ahal arku-dantza, beti ere, kopuru bakoitian. 80ko hamarkadararte bederatzi izaten ziren dantzariak, eta harrez gero, kopurua handitzen joan da eta hemeretzi dantzari izatera iritsi dira. Zetazko paper koloretsuz apaindutako arkuen etengabeko txirikordatzea eta postuen trukaketa eginez zeharkatzen dute herria, aurrera-atzera metodikoa eginez.

Gizonezkoek soilik osatzen duten taldea da honakoa eta eskualdean hala osatutako bakarra da.
San Asensio inguruan dantza tradizioa oso luzea dela aipatzen da eta dantza tradizioak XVI. mendetik gaur arte iraun duela dioten dokumentuak jaso dituzte. Beraz, belaunaldiz belaunaldi mantendutako dantzak ditugu honakoak.

Los arcos

Los arcos izeneko dantza da Errioxako herri honetan arkuekin egiten duten bakarra. Honekin batera hainbat makila-dantza ere egiten dituzte. Arku-dantza, jaietako egun handiko emanaldian egiten den azkena izaten ohi da, agurtzeko balio izaten duena.  Nafarroako dultzainen eta danbor doinuen erritmora hamar minutuko saioa eginen dute San Asensioko dantzariek.